Het nut van leren
Is het overdragen van kennis zaligmakend of komt bij kennisoverdracht meer kijken? Gedragseconomie leert ons dat het enkel overdragen van kennis niet altijd bijdraagt tot een verandering of verbetering van menselijk handelen.
Vooraf. Een kijkje in de keuken van de columnist. Ik bedenk een onderwerp, werk dit in grote lijnen uit en stuur het naar de redactie van TEO. Doorgaans bewerkt onze onvolprezen hoofdredacteur mijn schrijfsel en leidt dit tot een verbetering.
Ik lees dan ook met instemming mijn eigen inzendingen in het blad. Maar ook – vanzelfsprekend – andere. Zoals het interview met Stiglitz en vooral het openingsartikel in de laatste TEO van Servaas Storm, die het vak macro-economie langs de meetlat legt. Op een uitermate scherpe wijze analyseert hij het nut van onderwijs in dit vak. Volgens hem is onderwijs in macro-economische modellen nutteloos, omdat het geen of onvoldoende begrip oplevert van macro-economische vraagstukken. Waardoor studenten niet kunnen meepraten over mogelijke beleidsoplossingen.
Ik citeer: ‘Dit is schadelijk voor het publieke debat en het democratische proces, bijvoorbeeld wanneer het gaat over vraagstukken zoals de hoogte van de overheidsschuld, de noodzaak tot bezuinigen en de rol van de centrale bank. Doorhollen op deze weg heeft geen zin, het is de verkeerde weg.
Vogelaarwijken
Waarom zou je iets willen leren of waarom zou je iemand iets willen leren? Is het overdragen van kennis zaligmakend of komt bij kennisoverdracht meer kijken? Bij sommige vakken is overdracht van kennis of vaardigheden een vereiste. Een chirurg die tijdens de opleiding geen kennis heeft opgedaan van de menselijke anatomie of het snijden in het menselijk lichaam wekt weinig tot geen vertrouwen. Een boekhouder die geen kennis heeft van debet of credit is eveneens geen garantie voor succes.
Tegelijkertijd leert gedragseconomie ons dat het enkel overdragen van kennis niet altijd bijdraagt tot een verandering of verbetering van menselijk handelen. Mensen weten bijvoorbeeld
over het algemeen goed dat roken of (overmatig) alcoholgebruik slecht is voor de gezondheid, maar veranderen hun gedrag niet.
Hoe zorg je ervoor dat gedrag verandert? Als het gaat om bijvoorbeeld financieel gezond gedrag is het vergroten van inzicht in dit gedrag een goed middel. Een praktijkvoorbeeld.
Ik heb jarenlang leidinggegeven aan de hbo-opleiding financieel advies en ondersteuning. Studenten kregen in hun eerste maanden allerlei vakken die daarmee samenhingen, om vervolgens in het tweede kwartaal te werken in buurthuizen in een van de veertig ‘Vogelaarwijken’, probleemwijken die toenmalig minister Ella Vogelaar van Wonen, Wijken en Integratie in 2007 vaststelde.
Vanwege de stapeling van sociale, fysieke en economische problemen in deze buurten investeerde de rijksoverheid gedurende de kabinetsperiode Balkenende IV extra geld voor de Vogelaarwijken. Lokale overheden en instanties als woningbouwcorporaties en welzijnsorganisaties zouden dan samenwerken bij de besteding van dit geld en verbeterplannen opstellen en uitvoeren.
Studenten dienden mensen uit deze wijken in Amsterdam te helpen hun financiën op orde te krijgen. Een van de meest frappante voorbeelden waarmee zij geconfronteerd werden was een man die beweerde iedere maandagochtend alle folders van de hem omringende supermarkten door te ploegen, op zoek naar aanbiedingen. Hij ging vervolgens meteen op stap met een lijst van waar hij wat ging kopen. En toch had hij aan het eind van de week te weinig geld, hij snapte er niets van.
De studenten vroegen hem de kassabonnen van zijn aankopen mee te nemen. Die presenteerde hij onverschrokken en wat bleek? Weliswaar kocht hij overal inderdaad de aanbiedingen, maar tevens in iedere winkel twee flessen wijn ten bedrage van ongeveer zijn totale weekbudget. Het gaat dus niet zozeer om kennis die je moet vergaren, maar om inzicht te verwerven en daar vervolgens op te handelen.
Chamberlain
Wanneer er één vak is waarvan het verworven inzicht wordt genegeerd, is dat de studie der geschiedenis. Bittere lessen uit het verleden moeten voortdurend opnieuw worden geleerd.
Zo hebben wij momenteel te maken met een narcist die leiding geeft aan het zwaarst bewapende land ter wereld. In plaats van hem tegen te spreken en te wijzen op zijn tekortkomingen smeert eenieder hem stroop om de mond. Vooral onze Rutte, die de narcist in Davos met vleierij overtuigde om in te binden aangaande zijn claim op Groenland.
Ik moet dan denken aan de toenmalige premier van Engeland Chamberlain die in 1938, terug in Engeland, met een wapperend verdrag van München de vliegtuigtrap afkwam. Na een
conferentie met Hitler in München gaf Chamberlain het Sudetenland weg ‘omdat daar toch al veel “Volksduitsers” woonden.
Peace in our time!’
Voor Tsjechoslowakije was dit een ramp, want in Sudetenland was veel industrie gevestigd en ook bevonden zich daar de militaire verdedigingslinies. De uiteindelijke afloop van deze
‘appeasement’ is bekend. De grote filosoof Hegel zei ooit: ‘Wat we leren van de geschiedenis, is dat we nooit wat leren van de geschiedenis.’
Inzicht, dáár gaat het om.
Willem Landman is gedragseconoom met als specialisatie beleggingsadvies en financieel gedrag, auteur/publicist en wetenschappelijk onderzoeker.